Welkom

Inhoud

Inleiding

Andere tractie

Spoorwijdte

Producenten

Import & handel

Eigenaars

Materieel

Links

Contact

Nieuw

Zoeken

 

Stoomtractie smalspoor

Stoomtractie normaalspoor

Motortractie smalspoor

Motortractie normaalspoor

 

Railmonumenten op smalspoor

 

geplaatst: 12-11-2020; laatst gewijzigd 26-11-2020

 

Inleiding

 

In Nederland staan tientallen railmonumenten op smalspoor. Over een met bloemen gevulde kipkar of mijnwagen in een voortuin valt doorgaans weinig te vertellen. Daarentegen zijn railmonumenten vaak in de openbare ruimte geplaatst ter herinnering aan een verdwenen bedrijvigheid en rijst de vraag wat de rol van het smalspoor bij die bedrijvigheid was. Zulke vragen worden hieronder beantwoord.

 

Gendt

 

Deze foto is gemaakt bij de Waaldijk in Gendt door NearEMPTiness in september 2013. Bron: wikimedia →

 

Op het informatiebord staat onder andere: “Op 14 september 1996 werd deze diesellocomotief met twee kiplorries hier geplaatst. Hiermee wordt de herinnering levend gehouden aan de steenfabricage,

een belangrijke nijverheid voor Gendt.”

 

 

Spoorijzer_N.V._Delft_No_1252_from_1956 150 mm.jpg

De plaats van het monument is goed gekozen: het staat op een oude smalspoordijk en het is vanaf de hogere Waaldijk van bovenaf te zien.

Onderstaande kaart toont de situatie: de steenfabrieken lagen aan de Waal. Ze haalden de klei vlakbij uit de uiterwaard (de Gendtse Waard). De vele plassen in de uiterwaard getuige daarvan. Toen de klei daar op raakte, werd besloten de klei binnendijks te gaan graven. Daartoe werd in 1921 een 700 mm smalspoorlijn in gebruik genomen [G1]. Een bijzonderheid was dat de Waaldijk via een tunneltje gepasseerd werd.

totpotijdreis Gendt.JPG

↑ Fragment van de kaart omstreeks 1960 uit Topotijdreis.nl  De onderlinge afstand van de verticale rasterlijnen is ongeveer 1 km ↑

 Het smalspoor is aangegeven door zwarte bolletjes tussen 2 evenwijdige zwarte lijnen. Het liep van de steenfabrieken aan de Waal (rechtsonder) door de uiterwaard, passeerde de Waaldijk via een tunnel (rechts van het woord “Poort”) en bereikte de kleiput waar een excavateur de klei afgroef (nu natuurzwembad Walburgen). In  1938 werd de spoorlijn nog verlengd tot Galgendaal.

Wie meer wil weten wordt uitstekend bediend door het artikel Een kleispoor door Gendt in het blad van de Historische Kring Gente (opm. a). Daarin valt onder andere te lezen hoe dit monument dankzij de inspanning van velen tot stand is gekomen en in stand wordt gehouden en er is een foto te zien van een trein die het (al lang weer verdwenen) tunneltje uitkomt.

De loc is een Deutz van het type OME117F en is in 1934 gebouwd. Ze is in 1956 – met een aantal andere vooroorlogse Deutz diesellocs - grondig door Spoorijzer in Delft verbouwd. Daarbij is onder andere de oorspronkelijke watergekoelde tweetact dieselmotor vervangen door een luchtgekoelde viertact Deutz A2L514 motor. Voordat de loc als monument werd opgesteld is deze motor verwijderd [G1].

De loc draagt geen Deutz, maar wel een Spoorijzer fabrieksplaat. Spoorijzer is zo vrij geweest daar bij het bouwjaar 1956 in te slaan, hoewel dat niet het bouwjaar, maar het jaar van de ombouw door SIJ is. Bij het fabrieksnummer is 1252X slordig ingeslagen. Daarbij staat X voor een onleesbaar cijfer. Het is het nummer van de oorspronkelijke OME117 die in 1934 via Spoorijzer nieuw aan de steenfabriek Druten geleverd is. Ook volgens [G1] is de loc van het monument aan de Waaldijk nieuw geleverd aan de steenfabriek Druten. Volgens de Deutz lijst van Toon Steenmeijer gaat het om Deutz fabrieksnummer 12525.

Op Wikimedia staat de hierboven geplaatste prachtige foto van dit monument, met de vermelding dat de loc in 1956 onder fabrieksnummer 1252 door Spoorijzer gebouwd is !  Dat is onmogelijk: aan details zoals de ronde koppelstangen is te zien dat het een Deutz loc is. Spoorijzer heeft dit type loc wel in licentie van Deutz gebouwd (zie hier), maar dat was vanaf 1960 (en niet in 1956) en met fabrieksnummers in de 6000 serie.

 

 

Nieuw Balinge

 

Het dorp Nieuw Balinge in de gemeente Midden Drenthe ontstond door vervening vanaf circa 1850 en ontginningen van de verveende gebieden vanaf circa 1920 [NB1]. Plaatselijk Belang kocht in Duitsland een oude kiepkar voor 1500 euro en plaatste deze in 2011 [NB2]:

 

De hoek van de Haarweg en Breistroekenweg in Nieuw Balinge, 28-06-2014. De spoorwijdte is 700 mm. Er is ook een zithoek neer gezet en op de steen rechts is een bord met tekst bevestigd

 

Op deze plaats is door het hoogteverschil goed te zien waar het veen is afgegraven omdat daar de grens van zand en veen loopt [NB2].

 

 

Op de aspotten staat IVB. Dat is de afkorting voor het In- en Verkoopkantoor in Zwolle.

 

Een aspot van bovenstaande kipkar.

Foto: Rick Mulder, 2013

 

Verder heeft de kipkar DuCroBra wielen en voor DuCroBra kenmerkende U-vormige boksteunen.  In een afrolwieg staat W.A.S., een afkorting voor W.A. Scholten, een Groninger industrieel/vervener [NB 3]. De Maatschappij Klazienaveen (onderdeel van het Scholten concern) doekte het smalspoor al in 1972 op.

 

Het kwam al ter sprake dat de kipkar in Duitsland is gekocht. Diverse Nederlandse veenderijen hadden ook bedrijven net over de grens in Duitsland. Toen de vervening in Nederland tot een einde kwam, werd veel materieel naar Duitsland overgebracht.

Het informatiebord op de steen bij het monument in Nieuw Balinge,

28-06-2014

 

In [NB 1] zijn diverse foto’s te vinden van mannen met kipkarren bij ontginningen tijdens de werkverschaffing. De kipkarren werden geduwd, want er zijn geen locs te zien.

In [NB2] staat: “Zulke spoorkarretjes werden vroeger gebruikt bij het turfsteken. Duwend met de hand en later met een locomotiefje werd de turf over smalspoor afgevoerd.”

Er is hier sprake van een misverstand: Turf werd niet per kipkar vervoerd, maar met turfwagens en die zien er heel anders uit. Droge turf is namelijk bijzonder licht. Daarom was het mogelijk wagens met een groot laadvolume te gebruiken.

Bij de ontginning ging het om grondtransport. Daarvoor werden wel kipkarren gebruikt. In [NB1] zijn daarvan een aamtal foto’s  te vinden. Op die foto’s staan geen locs.

De (Lange) Schouw

De afgelegen buurtschap De Lange Schouw ligt vlakbij de Belgische grens, op 2 km afstand van het Noord Brabantse dorpje Schijf. Ze is genoemd naar de schoorsteen van de verdwenen steenfabriek “De Schouw”.

In 1921 werd vergunning gekregen voor een 60 cm spoorlijn naar de kleiputten [S1]. Een paard en later een kleine locomotief voerden via deze spoorlijn met kipkarren klei aan. In 1938 waren aanwezig 6 kipkarren en 1.350 meter rails [S1]. In 1926 kwam er een ringoven. In 1966 werd een tunneloven gebouwd. De klei kwam toen uit Limburg [S1].

 

Detail van het informatiebord bij onderstaand monument

 

De laatste eigenaar Terwindt en Arntz ging in 1985 failliet. Daarna stond de fabriek leeg tot de sloop in 2016.

 

De Heemkundekring in Schijf stelde een kipkar uit de leegstaande fabriek veilig en plaatste deze na restauratie in 2018 bij de verdwenen fabrieksingang [S2].

 

De Lange Schouw, 22-06-2020 →

 

De Heemkundekring stelt [S2]: “De oude leemkar werd gebruikt om de leem naar de fabriek te vervoeren over een rails, eerst door een paard en later door een locomotief voortgetrokken”. Het is echter duister hoe een paard (of een loc) aan de kipkar kon worden vast gemaakt, want de bufferbalken zijn verwijderd. Het monument lijkt ook niet op de kipkarren op de zwart-wit foto. De wieldiameter is slechts 20 cm. Ook de spoorwijdte is eigenaardig, namelijk 80 cm (opm. b).

Toch heeft het monument iets bekends, met name de naar binnen geplaatste boksteunen. Bijna alle types kipkarren hebben naar buiten geplaatste boksteunen, behalve het type DIN 5962 [S3]. Dat is een kipkar met een inhoud van 0,75 kuub, bedoeld voor locomotief tractie.

 

Een door O&K volgens DIN 5962 gebouwde kipkar op 600 mm spoor [S3] →

 

Uit vergelijking van de twee foto’s blijkt onder andere nog dat de zijwanden van de kipbak boven de aanslagregels verticaal zijn gezet [S3].

Kortom: het monument is gebouwd als een kipkar van het redelijk veel voorkomende type DIN 5962 en zal in nieuwe toestand inderdaad gebruikt zijn om klei (leem) van de kleiput naar de fabriek te vervoeren.

Maar op zeker moment is de nu als monument opgestelde kipkar drastisch verbouwd. De vraag rijst: waarom ?

In de verbouwde toestand kon de kipkar niet meer gekoppeld rijden. De tractie zal door mankracht of een lier geleverd zijn en het zal daarom korte afstanden betroffen hebben.

Misschien is deze wagen gebruikt voor het transport van steenkool die gebruikt werd voor het stoken van de ringoven. De steenkool werd door stookgaten via de bovenkant in de oven gegooid. Bij sommige ringovens kwam daar wel smalspoor aan te pas [S4]. Op dat smalspoor reden echter geen kipkarren, want met een kipkar kon men geen gedoseerde porties kolen in de stookgaten gooien. De kolenkarren waren houten bakken met onderaan een goot, waaruit de kolen met een kolenschop in de stookgaten of in de stookpotjes werden geschept [S4]. Vanwege de beperkte ruimte en scherpe bogen reden deze kolenkarren vooral op 50 cm spoor [S4].

Denkbaar is wel dat de kipkar gebruikt is op een hellingbaan naar de stookzolder of in een bestaande goederenlift/bouwlift met beperkte ruimte. Dan blijven nog de vragen waarom de spoorwijdte op 800 mm is gebracht en waarom de kipkar (die voor de met aardgas gestookte tunneloven niet meer nodig was) na 1966 bewaard is gebleven.

De monumentale kipkar kan ook een zandkar zijn geweest, waarin zand voor het bezanden van de vormbakpers werd opgeslagen en over een korte afstand werd vervoerd [S4].

Na afschaffing van het smalspoor werden bij sommige steenfabrieken kipkarren omgebouwd tot kipbakken voor vorkheftrucks [S3, S4].  Daarbij werden de spoorwielen en buffers verwijderd. Zo heeft Jacob van der Wal 12 van dit soort verbouwde kipkarren die afkomstig zijn uit de steenfabriek Milsbeek (Wienerberger/Huisman). Zulke bakken stonden op diverse plaatsen in de fabriek, bijvoorbeeld om afval en klei per vorkheftruck af te voeren naar buiten. Daar werden ze leeg gekipt [S5].

Uit een advertentie in de Telegraaf d.d. 10-03-1986 van de "Spoedverkoping" van de inventaris na de bedrijfssluiting van De Schouw blijkt inderdaad dat steenfabriek De Schouw (drie) vorkheftrucks had. Het monument lijkt sterk op een tot kipbak verbouwde kipkar, maar er is één punt dat niet klopt: het monument heeft weliswaar de oorspronkelijke spoorwielen niet meer, maar staat wel op veel kleinere spoorwieltjes. Die zouden bij de restauratie tot monument kunnen zijn aangebracht, maar volgens de Heemkundekring staat het monument op hetzelfde stuk rails als waar het in de fabriek ook op stond [S6].

 

Waarschijnlijk zal niet meer  met zekerheid kunnen worden vast gesteld waarvoor de monumentale kipkar gebruikt is. Het belangrijkste is dat de Heemkundekring in Schijf gezorgd heeft voor een blijvende herinnering aan de verdwenen steenfabriek waaraan de buurtschap De Lange Schouw haar naam te danken heeft. Het staat in elk geval vast dat de kipkar uit de verdwenen fabriek afkomstig is, terwijl op veel andere plaatsen de opgestelde kipkar en/of loc van elders komt.

 

 

Tegelen

 

Tegelen was een belangrijk centrum van de grofkeramische industrie en er zijn dan ook meerdere railmonumenten, die al op andere webpagina’s van deze website aan de orde zijn gekomen: een stoere op perslucht startende vooroorlogse loc met kipkarren, nog een kipkar solo en – heel bijzonder - infrastructuur in de vorm van verschillende tunneltjes.

 

 

Tenslotte

 

Er zijn nog veel meer monumenten op Nederlands smalspoor. Ze hebben niet allemaal een bekende en interessante achtergrond.

Het ligt in de bedoeling deze webpagina nog verder met interessante voorbeelden uit te breiden.

 

Opmerkingen

a)

In [1] is sprake van steenfabriek De Waalsteen. De steenfabriek zal in het dagelijks spraakgebruik zo genoemd zijn, maar de officiële naam was N.V. De Waalsteenindustrie tot Exploitatie der Steenfabrieken v/h H. Terwindt. Het Stoomwezen gebruikte soms deze lange naam of als verkorte vorm Waalsteenindustrie Henri Terwindt.

b)

Veel voorkomende spoorwijdtes in Nederland zijn 60, 70 en 90 cm. In het buitenland komt 80 cm wel voor.

Volgens [S1] was de spoorwijdte bij de Lange Schouw 60 cm. Uit de zwart-wit foto op het informatiebord valt echter 70 cm af te leiden.

 

Met dank aan:

Kees Plug, Henk Sluijters, Toon Steenmeijer en Jacob van der Wal.

 

 

Bronnen:

[G1]

Henk Klaassen, Een kleispoor door Gendt, in Ganita Mare (tijdschrift van de Historische Kring Gente), 2009-1.

[NB1]

De Website van Nieuw Balinge.

[NB2]

RTV Drenthe 15 april 2011 en 16 juni 2011.

[NB3]

Informatie van Rick Mulder.

[S1]

G.M.J.M. Cox, De geschiedenis van steen-, pannen- en plavuizenfabriek “De Schouw” te Schijf (gemeente Rucphen), uitg. Heemkundekring Swerter Scive, Schijf, 2000.

[S2]

Plaatsing leemkar bij oude steenfabriek in de rubriek Nieuws op de website van de Heemkundekring.

BN

[S3]

Informatie van Kees Plug.

[S4]

Informatie van Henk Sluijters.

[S5]

Informatie van Jacob van der Wal.

[S6]

Informatie van Louis Damen, voorzitter van de Heemkundekring Swerter Scive.

 

 

{

Eigenaren               

Terug/verder naar:

 

Nieuw                      Home                      Inhoud