fabrieksspoor los

 

Welkom

Inhoud

Inleiding

Andere tractie

Spoorwijdte

Producenten

Import & handel

Eigenaars

Materieel

Links

Contact

Nieuw

Zoeken

 

 

Stoomtractie smalspoor

Stoomtractie normaalspoor

Motortractie smalspoor

Motortractie normaalspoor

Boeken

Aanvullingen

Tijdschriften

Raadsels

Loctypes

 

aanvullingen, volgens de hoofdstukindeling van het boek Smalspoor in Bedrijf:

 

Hoofdstuk 13     Keramische industrie:

Tegelen :

Inleiding 600 mm spoorwijdte

   

Zie ook: afzonderlijke Tegelse fabrieken:

  Russel

  Tiglia

  Teeuwen

  Laumans

  Kurstjens

  Canoy & Herfkens (900 mm)

  Sporen naar Kaldenkirchen

 

Algemeen

wandeltochtbewerkt

Bovenstaande foto is afkomstig uit het museum Keramiekcentrum Tiendschuur in Tegelen. Volgens dhr. Hay van Rhee betreft het de groeve Wambach van Tiglia. Men is aan het “afdekken”, dat wil zeggen men verwijdert de zandlaag die de klei bedekt. De datum is onbekend. De kipkarren werden met een paard - en later met een benzineloc (rechtsboven op de foto) – naar de fabriek gebracht. Van rechts naar links zijn te zien de remmer Bér Smeets, de machinist Willem Peelen en arbeiders die de kipkarren met de schop beladen. Stoomlocs zijn er in Tegelen nooit aan te pas gekomen.

 

De fabrieken in Tegelen maakten gespecialiseerde producten, zoals dakpannen, gresbuizen en verblendsteen. Aanvankelijk werden de kleigroeves terrasvormig uitgegraven. De klei werd met de schop van het ene terras naar het andere gegooid en werd met paard en wagen naar de fabriek gebracht. De invoering van het smalspoor was een hele verbetering. Het smalspoor werd via een lange helling tot in de bodem van de groeve gelegd.

Excavateurbewerkt

↑ Nog voor de Tweede Wereldoorlog werd ook de winning van de klei sterk gemechaniseerd door het gebruik van grote excavateurs. Zo nam de firma Laumans nam in 1938 de groeve “Twee Heuvels” of  “Op de Heide” in gebruik. De foto hierboven (Tiendschuur, datum onbekend) toont de excavateur voor klei. Links wordt de klei met baggeremmers afgeschraapt. De klei wordt rechts met een lopende band omhoog gebracht en vervolgens gestort in kipwagens, die op de begane grond staan. Het smalspoor kwam dus niet meer in de groeve (het kon ook anders: zie de groeve van Jos Kurstjens). Op hetzelfde breedspoor is uiterst links een stukje van een tweede excavateur te zien. Die schraapt rechts het dekzand weg en gooit het via een lopende band links neer, zodat de groeve bij iedere passage van de zandexcavateur wat opschuift. De excavateurs zijn gebouwd door de Tegelse machinefabriek Breuer & Doesborgh.

← De groeve van Laumans is ook te zien op een fragment van een kaart die de keramist Jac Bongaerts in 1963 tekende. Bron: Keramiekcentrum De Tienschuur, Tegelen

  

Let wel: het noorden is links en de landgrens loopt bovenin. De excavateurs lopen op breedspoor ter lengte van 200 m. De bovenste is voor zand en die daaronder voor klei. De groeve is 17 meter diep. Er lopen smalspoorlijnen naar de fabrieken van Laumans in Kaldenkirchen (Duitsland) en Tegelen. Die smalspoorlijnen zijn ook te zien op de kaart hieronder, waarin het noorden gewoon bovenin ligt.

Het beperkte sporenplan was doelmatig. Er waren aparte locs voor de lijn en de groeve. De procedure zal als volgt zijn geweest:

De groeveloc zet de volle kipkarren op het evenwijdig aan de groeve liggende omloopspoor. De van de fabriek komende trein met lege kipkarren rijdt het stukje doodlopend spoor op. De treinloc wordt ontkoppeld. De groeveloc trekt de juist aangekomen lege kipkarren op het spoor naast de volle kipkarren naast de groeve. De treinloc rijdt terug tot voorbij het wissel. De groeveloc duwt de volle kipkarren op het doodlopend spoor en rijdt weer terug. De treinloc rijdt voor de trein en rijdt naar een fabriek (in Kaldenkirchen of Tegelen).

De gemeente Tegelen hief jaarlijks een bedrag per meter smalspoor, voor zover dit op openbaar terrein lag. Het was daarom van belang voor de gemeente om te weten waar smalspoor lag en van wie het was. Onderstaande kaart komt uit een map met vergunningen, die de gemeente Tegelen in de periode 1923 t/m 31-12-1964 voor het hebben van smalspoor verleende. Na de opheffing van de gemeente Tegelen ging de map naar het gemeentearchief Venlo. De basiskaart is uit 1937. De smalspoorlijnen (streep-stippel-lijnen) en fabrieken waren al ingekleurd; uw webmaster heeft er - zoveel mogelijk in de oorspronkelijke kleur - alleen de fabrieksnamen bij gezet, groeves omcirkeld en de viaducten (2 zwarte boogjes en een zwart cijfer), NS spoorlijnen (zwart) en de oude lijn van Tiglia (donkerrood, getrokken) ingetekend. Russel en Tiglia fuseerden in 1935. Daarom zijn beide fabrieken op de kaart met dezelfde kleur (rood) aangegeven. Het 900 mm spoor van Canoy & Herfkens lag ook in Tegelen, maar net boven de bovenrand van de kaart.

Bijzonderheden van Tegelen zijn dat er nog veel in archieven is te vinden (zie de bronnen onderin) en dat verschillende monumenten aan het smalspoor herinneren. In de naburige dorpen Belfeld, Reuver en Swalmen stonden de fabrieken in de dorpen in het Maasdal en werd de klei gewonnen in de “Steilrand” van dat Maasdal. De smalspoorlijnen waren daarom Oost-West georiënteerd. In Tegelen werd de klei in een veel breder gebied gewonnen. De smalspoorlijnen liepen kris-kras door elkaar in het hellingrijke terrein. Er waren twee viaducten van een smalspoorlijn over een andere smalspoorlijn (1 en 2 op bovenstaande kaart), een viaduct van een smalspoorlijn over een weg (3), twee viaducten van een smalspoorlijn onder een weg (4 en 5) en viaduct van een spoorlijn over een straat + smalspoorlijn (6). De nummers 5 en 6 bestaan niet meer; 1 t/m 4 zijn monument.

Er lagen drie fabrieken (Tiglia, Laumans, Jos Kurstjens) langs de spoorlijn Roermond naar Nijmegen. Ze hadden elk een spooraansluiting. Er lagen ook drie fabrieken (Paul Teeuwen, Afred Russel en de NGI) langs de Kaldenkerkerweg. Daarvan had de NGI (Nederlandse Greswaren Industrie) al sinds 1935 geen smalspoor meer. De fabrieken aan de Kaldenkerkerweg waren aangesloten op een in 1924 geopend stamspoor dat achter de fabrieken langs liep.

13541vdM

Er waren ook gelijkvloerse kruisingen:

 

← Kees van de Meene fotografeerde in 1959 de kruising van het NS stamspoor met de 600 mm lijn van Kurstjens, die hier naast de Weg naar Egypte liep. In de verte is een wissel te zien waar de NS aansluiting van Teeuwen aftakt. Het op de achterkant zichtbare vijfkante S bord verplichtte een NS machinist tot stoppen voor de wegkruising. Machinisten van smalspoorlocs werden niet gewaarschuwd.

 

Terzijde: de exotische naam Weg naar Egypte bestaat echt; het betreft maar liefst drie wegen naar de buurtschap Egypte.

Terug naar de kaart.

Bij Teeuwen lag bij de kruising van het normaal- en smalspoor het smalspoor (zie kaart) op het normaalspoor. Het railraam dat op het normaalspoor lag werd verwijderd als er een NS rangeerdeel kwam.

Bronnen

- J.Th.A. Bartels en Jacq. Thissen;  Tegelen in oude ansichten waarin opgenomen afbeeldingen van Steyl;  Zaltbommel, Europese

  Bibliotheek, 1976.

- Ina Germes-Dohmen; Pujacken im Panneschopp.

- G.C.P. Linssen; Honderd jaar industrie in Noord-Limburg; Goltziusmuseum, Venlo, 1979.

- Harry Maas; Venlo-Tegelen-Steyl; Op de Rails september 1957, p. 104 -110.

- Martin A. Michiels; Tegelen in oude ansichten; Zaltbommel: Europese Bibliotheek, 1997.

- J. C. J. M. Starmans en M. M. R. Daru-Schoemann; Industrieel erfgoed in Limburg : verslag van een onderzoek naar onroerende

  en roerende industrieel-archeologische relicten; Eisma, 1990.

- P.J.M. Teeuwen; De kleidelving en het kleitransport van de Tegelse pannen- en siersteenbakkers in de decennia rond 1900;

  Industrieel Erfgoed nr. 32 (1989) 141.

- P.J.M. Teeuwen; Uit aarde geschapen: aspecten van bedrijfsbeleid in de keramische nijverheid binnen het oude industriegebied

   van Noord-Limburg 1815-1965; proefschrift, 1991.

- Hay van Rhee; mondelinge informatie en artikelen in Polderspoor van de GSS.

- Gemeentearchief Venlo.

- Museum Keramiekcentrum Tiendschuur in Tegelen.

- Sociaal Historisch Centrum Limburg, Maastricht: o.a. archieven van Russel, Tiglia en Tegula; De N.V. Tiglia stoomfabriek van

   kleiwaren te Tegelen, 1901-1935, doctoraalscriptie van P.J.M. Dautzenberg, 1990.

- Informatie van dhr. Rutger van Basten Batenburg; zie ook http://www.vanbatenborgh.nl/collecties/verbonden_collecties

 

 

{

aanvullingen op het boek ”Smalspoor in bedrijf”

Terug/verder naar

Tegelse fabrieken met 600 mm spoorwijdte                              Canoy & Herfkens (900 mm spoorwijdte)

Nieuw                      Home                      Inhoud