Welkom

Inhoud

Inleiding

Andere tractie

Spoorwijdte

Producenten

Import & handel

Eigenaars

Materieel

Links

Contact

Nieuw

Zoeken

 

Stoomtractie smalspoor

Stoomtractie normaalspoor

Motortractie smalspoor

Motortractie normaalspoor

 

Monorail

laatste wijziging: 4 november 2015

Inleiding

 

Bij Nederland industriespoor zal men wel niet zo gauw aan monorails denken. Toch hebben er in Nederland kipkarren op monorails gereden.

 

Proef van de Heidemij

Begin 1963 deed het Dagblad van het Noorden verslag [1] van het ophogen van een toekomstig sportterrein in het Vliegenbos in Amsterdam-Noord. Bij wijze van proef gebruikte de Nederlandse Heide Maatschappij een monorail:

 

Deze foto [1] toont een kipkar van het door de Heidemij geteste systeem →

 

Het frame van de kipkar rust op twee paddenstoelachtige gevallen. Daarin zit een wiel met horizontale as en dubbele flenzen dat op de ene rail bovenop de H-vormige monorail rust. Twee andere loopwielen (met een verticale as) maken contact met loopvlakken aan de onderkant van de monorail en zorgen voor de stabiliteit. Het heet dan wel een monorail, maar er zijn drie loopvlakken.

De inhoud van een kipbak is 0,34 kuub, met een kop erop 0,75 kuub [2].

MONORAIL hEIDEMIJ KIPKAR.jpg

Constructie onder de paddenstoel

[3] →

 

De as van het wiel met dubbele flenzen is bevestigd in een ring (met ook weer dubbele flenzen) die in het frame van de paddenstoel kan draaien. Het gaat daarom om een éénassig draaistel. Er waren ook bochtstukken monorail leverbaar [3].

Eén van de kipkarren fungeert ook als trekkracht [1]→

 

Een 4 ½ pk benzine- of een 7 pk dieselmotor drijft een oliepomp aan. De olie onder hoge druk gaat naar oliemotoren in beide draaistellen (de leiding is op de framebalk te zien)), die via een ketting het ene wiel aandrijven.

De lading van de kipbak zorgt voor het nodige gewicht. De snelheid is ≈  5,5 km/uur [2].

Deze zelfrijdende goederenwagen had geen machinist. Op de gewenste stopplaats werd een autostop geplaatst.

MONORAIL hEIDEMIJ loc.jpg

Op de kipbakken staat een plaatje van Polytex in Haarlem. Dat was de importeur. Op andere foto’s is het logo van de Nederlandse Heide Maatschappij (NHM) te zien. De naam van de fabrikant is niet op de foto’s te zien en niet in het artikel te lezen. Henk Sluijters wist na het zien van de foto’s direct dat het om het Britse Road Machines ging. Die firma verkocht de eerste Mono-rail transporter in 1949 [3]. Road Machines werd in 1967 opgeheven [4]. De productie van de monorail ging toen over naar de firma Metalair, die in 1977 de laatste gemotoriseerde kipkar bouwde.

 

Voor- en nadelen

 

Een recht stuk monorail was standaard 356 cm lang, woog 76 kg [3] en was daarom door zeg vier man te hanteren. Die stukken werden ingehaakt aan staanders. Er kwamen geen raillassen met bouten en moeren aan te pas. De baan was daarom inderdaad snel af te breken en elders weer op te bouwen. Zie [5] voor foto’s daarvan.

Een bijkomend voordeel was dat er geen machinist nodig was, maar dat zou desgewenst ook bij gewoon smalspoor te realiseren zijn.

 

Daar stond een geringe capaciteit tegenover: uit foto’s blijkt dat het in [1] ging om een rechte baan zonder wissel, waarop slechts drie kipkarren (waarvan één gemotoriseerd) reden. Hierboven werd al gemeld dat de inhoud van een kipbak slechts 0,34 kuub was. Met een kop erop zou dat 0,75 kuub zijn [2] maar deze meer dan verdubbeling lijkt onwaarschijnlijk.

 

In [1] wordt onder andere gemeld:

“ Een groot voordeel is ook dat de benodigde manuren voor montage en dergelijke slechts 10 tot 25 % van de voor smalspoor vereiste tijd bedragen. Bij de monorail werden maar vier a vijf man ingezet tegenover bij smalspoor elf. Bovendien wordt er geen extra vakbekwaamheid geëist. Hoewel de huur per eenheid monorail veel groter is dan die voor smalspoor, ziet men bij de Heidemaatschappij toch grote voordelen. Zo acht men het van groot belang, dat men de baan even kan onderbreken als er bijvoorbeeld een draineermachine moet passeren. Men vindt het bovendien zeer belangrijk dat de mensen graag met dit lichte materiaal werken.

De kosten zijn bij monorail over korte afstand lager dan bij smalspoor, de produktie is dat echter ook. Maar dit wordt ruim gecompenseerd door het geringer aantal arbeiders, dat nodig is.”

 

Toepassing in Nederland

 

In augustus 1962 gebruikte de Heidemij de monorail al in Oud-Loosdrecht en daarna in het Vliegenbos [5]. In 1963 toonde de Heidemij op de Werktuigendag in Liempde een monorail [6]. Het is onbekend of de Heidemij zelf nog vaker gebruik heeft gemaakt van de monorail van Road Machines [6]. 

Er is wel minstens één andere Nederlandse toepassing geweest en dat was de rioolwaterzuivering in Emmen. 

Zoals gebruikelijk bevatte die installatie slijkdroogbedden. Van de twaalf stuks was een deel in gebruik en in een aantal anderen werd het bezonken slib verwijderd om doorgaans als mest te worden verkocht. In sommige Engelse rioolzuiveringsinstallaties werd het slib in kipkarren van een monorail geschept, omdat de monorail snel kon worden afgebroken en in het volgende slijkdroogbed weer worden opgebouwd. 

De Emmense monorail werd later in sterk aangepaste vorm gebruikt in recreatiepark "Onder de Hoge Dennen" in Witteveen:

 

 Foto van de ISM website →

 

Omstreeks 2001 is de Emmense monorail terecht gekomen bij het Industrieel Smalspoor Museum (ISM) in Erica [7]. Bij het ISM werd de monorail in 2008/2009 gerenoveerd en grotendeels terug gebracht in de oorspronkelijke toestand. In plaats van de niet meer aanwezige kipbakken kwamen houten vloeren.

 

Erica, 02-07-2014, foto Henk Sluijters →

 

De gemotoriseerde kipkar is omgebouwd tot personenmotorwagen. Uit de motorkap steken link en rechts hendels voor voor- en achteruit en remmen.  Bediening vanuit de motorwagen zelf is nu ook mogelijk. In een houder steekt een slinger voor het aanslingeren van de motor.

Een detail van de wielkap aan de andere kant is (vanuit een andere richting gezien) op de volgende foto getoond:

P1040515 c.jpg

 

Erica, 02-07-2014, foto Henk Sluijters →

 

Bij het andere wiel bevindt zich geen verbrandingsmotor, maar het wiel is wel aangedreven. Dat blijkt uit de olieleidingen (zwart) van en naar de motorkap en de ketting tussen oliemotor en wiel die binnen in de wielkap zijn te zien. Deze wielkap had daarom niet de paddenstoel-vorm van de wielkappen van de niet aangedreven wagens.

 

Volgens [4] hadden in 1966 circa 100 rioolwaterzuiveringsinstallaties l in het Verenigd Koninkrijk een monorail van Road Machines.

Niet ondenkbaar is dat ook andere Nederlandse rioolwaterzuiveringsinstallaties dan die in Emmen een monorail hebben gehad.

Evenmin ondenkbaar is dat de monorail uit Emmen eerst bij de Heidemij in Amsterdam-Noord beproefd is.

 

 

De motorwagen stond (en staat) in een loods. Met de losse motorwagen is wel eens voor bezoekers gereden. Vanwege bedenkingen bij de ARBO is het daar voorlopig bij gebleven.

 

De beide andere (niet gemotoriseerde) wagens stonden (en staan) buiten:

P1040514 detail.JPG

Ze zijn in 2009 ingericht voor materiaaltransport ten behoeve van de aanleg van de monorail. Ze zijn nog in die toestand:

 

Erica, 02-07-2014, foto Henk Sluijters →

 

De karakteristieke wielkappen – met de vorm van de oude ANWB paddenstoelen – zijn nog aanwezig.

 

De monoraillijn loopt een klein stuk in het verlengde van de loods en maakt dan een haakse bocht. Na een lang recht stuk volgt een bocht van 180 graden. Na nog een kort stukje houdt de monorail op. De monorail wordt niet meer gebruikt en wordt niet op de ISM website genoemd.

P1040516 c.jpg

 

 

Andere systemen

 

 

Men kan onderscheid maken tussen monorail systemen waarbij de wagens:

-

boven op de monorail rijden

Hierbij behoort het hierboven besproken systeem van Road Machines en ook het bij Du Croo & Brauns genoemde systeem van Caillet.

-

aan de monorail hangen. In het laatste geval spreekt men meestal over een hangbaan. Een Nederlands voorbeeld staat hier. Een ander Nederlands voorbeeld was de verplaatsbare monorail van de kolenmijn Oranje Nassau 2.

 

 

Opmerkingen:

a)

In de loop der tijden verbeterde Road Machines de monorail. De verschillende uitvoeringen voor de motorwagens werden Mark I t/m Mark VII genoemd [4]. Ook de kipbakken veranderden. Het is niet helemaal zeker dat de hierboven genoemde inhouden geldig zijn voor de kipbakken op de foto’s.

b)

Volgens [4] had Road Machines in 1966 alleen al in het Verenigd Koninkrijk meer dan 800 klanten voor monorails, waaronder circa 100 rioolwaterzuiveringsinstallaties.

c)

Daarnaast waren monorails naar meer dan 60 landen geëxporteerd, ook ten behoeve van landaanwinning in Nederland [4]. Zouden de hierboven beschreven werkzaamheden in het drassige Vliegenbos misschien als zodanig zijn aangezien ?

d)

Polytex in Haarlem was niet alleen importeur van de monorail van Road Machines, maar ook – gedurende een aantal jaren – van de Simplex locomotieven van Motor Rail. Het ligt in de bedoeling in de toekomst een webpagina over Polytex op internet te zetten.

e)

Op 16-07-2015 was de situatie van de monorail van het ISM in Erica nog dezelfde als die op bovenstaande een jaar eerder genomen foto’s van Henk Sluijters.

f)

In het blad Polytex Nieuws noemt importeur Polytex in 1961als toepassing van de monorail het vervoer van betonspecie.

 

 

Met dank aan:

Kees Plug, Jan Roos, Henk Sluijters en Toon Steenmeijer.

 

 

Bronnen:

[1]

Dagblad van het Noorden 12-01-1963.

[2]

Sydney A. Leleux, An  industrial  monorail, The Industrial Railway Record, No. 16 (december 1967) p. 152-156.

[3]

Webpagina van Örkaggens Järnväg.

[4]

Website van Rail Machines Ltd.

[5]

Kies op www.GaHetNa.nl bij uitgebreid zoeken onder Fotocollectie/archief voor Fotocollectie Nederlandse Heidemaatschappij en vul onder Zoeken in: Vliegenbos. Er verschijnen ruim 20 foto’s, die in september 1962 in het Vliegenbos zijn genomen en die een goed idee geven van bijvoorbeeld het verplaatsen van de monorail. De zoekterm Oud-Loosdrecht levert één foto van de monorail op.

[6]

Gereformeerd gezinsblad 10-05-1963.

[7]

Johannes Winius, Monorail, De Buffer 80 (najaar 2001).

[8]

Polytex nieuws, jrg.6 (1961). Alleen dit nummer is aanwezig in het Noord-Hollands Archief.

 

 

 

 

{

Spoorwijdte

Terug/verder naar:

 

Nieuw                      Home                      Inhoud