Welkom

Inhoud

Inleiding

Andere tractie

Spoorwijdte

Producenten

Import & handel

Eigenaars

Materieel

Links

Contact

Nieuw

Zoeken

 

Stoomtractie smalspoor

Stoomtractie normaalspoor

Motortractie smalspoor

Motortractie normaalspoor

 

Deutz Verhuurlocomotieven van Spoorijzer

 

motorloc voor verhuur op oplegger klein.JPG

↑ Op het origineel van deze foto uit het Delfts gemeentearchief is met een loep het Deutz fabrieksnummer 11591 te lezen. In de fabriekslijst is te vinden dat het om een in 1933 gebouwde OMZ122F voor 700 mm spoorwijdte gaat. In grote witte letters is “Spoorijzer Delft ” op de motorkap gezet. Dat was bij de meeste huurlocs het geval. Men werkte niet met Spoorijzer bedrijfsnummers, maar met de fabrieksnummers.

De oplegger lijkt overigens niet op de last van 10 ton berekend te zijn.

 

Samenvatting

·       Spoorijzer had in 1940 meer dan 47 vooroorlogse Deutz diesellocs voor de verhuur.

·       De spoorwijdte van al deze locs was 700 mm.

·       Bijna alle locs waren van de types OME117F van 13 pk en OMZ117F van 26 pk.

·       Naast deze locs had Spoorijzer nog tientallen stoomlocs. Die hadden grotere vermogens dan de diesellocs. Soms werden op hetzelfde werk zowel diesel- als stoomlocs ingezet.

·       Bij grote werken bouwde de huurder op aanwijzingen van Spoorijzer een locloods en stelde Spoorijzer een monteur-machinist beschikbaar voor onderhoud. Er waren wisselwachters actief bij de overgangen tussen dubbel- en enkelspoor.

·       De locs (en de kipkarren, rails en wissels) werden vaak met het eigen motorschip “Willem” naar de werkplek gevaren.

 

Loctypes

Het gaat vrijwel uitsluitend om diesellocs van de Deutz types OME117F en OMZ117F (waarin de vaak weggelaten F voor Feldbahn staat en OM Otto Motor zou betekenen). Genoemde types hebben watergekoelde tweetakt dieselmotoren van het Deutz type OM met een slag van 17 cm. De E en Z zijn respectievelijk de afkorting van Ein en Zwei (één en twee cilinders) en het cijfer 1 voor de 17 geeft aan dat het de eerste versie is van dit type. Via een mechanische overbrenging (snelheden 3,2/5,2/8,8/14,2 km/uur), kettingaandrijving op de achteras en koppelstangen worden beide assen aangedreven. Zeer karakteristiek voor Deutz locs uit deze periode is dat de koppelstangen een ronde doorsnede hebben.

Verschillen tussen beide types zijn dat de ééncilinder motor van de OME117F bij 750 toeren 13 pk levert en met de hand aangeslingerd wordt. De OMZ117F heeft een tweecilinder 26 pk motor, die gestart wordt met behulp van een persluchtcilinder in de cabine. De druk in die cilinder wordt tijdens het bedrijf weer op peil gebracht met uitlaatgassen. Het gewicht van de OME117F is -afhankelijk van de aanwezigheid van ballastblokken- 2,5 tot 4 ton. Een OMZ117F weegt circa 6 ton.

Beide vooroorlogse types kwamen veel voor in Nederland en werden rond 1955 vaak door Spoorijzer omgebouwd met lucht gekoelde Deutz dieselmotoren. Men hoefde er nu niet meer aan te denken het koelwater bij vorst af te tappen. Ook hadden de nieuwe motoren doorgaans meer vermogen dan de oude.

Klik voor de maatschetsen en andere gegevens van de OME117F en OMZ117F.

Toon Spoorijzer-001.jpg

← Deze foto is in 1936 in Numansdorp genomen en is afkomstig van mevr. den Dunnen, de echtgenote van de draglinemachinist  Kees den Dunnen. De foto is gepubliceerd in tijdschrift De Machinist.

 

Op de achtergrond staat een 10-RB dragline van de aannemer K. Barendregt uit den Haag. Dit type werd sinds 1934 door Ruston Bucyrus gebouwd. SIJ verhuurde ook draglines en rijplaten. De foto laat veel details van het Deutz type OME117 F zien, zoals de slinger voor het starten, de draadstangen (2 voor, 3 achter) waaraan ballastblokken bevestigd kunnen worden, de koppelstangen met ronde doorsnede en de potsierlijke luchtinlaat op de motorkap. In “De Machinist” wordt gesproken over een Montania met Deutz motor. Montania was een door Orenstein & Koppel overgenomen fabriek. Een smalspoor motorloc werd vaak Montania genoemd, ook al betrof het een ander fabrikaat.

 

Bronnen en achtergronden

Het archief van Spoorijzer is verloren gegaan, maar in de volgende bronnen is informatie te vinden over de Deutz huurlocs van SIJ:

a)     Archief van de Koninklijke Nederlandsche Heidemaatschappij
Onder regie van de Heidemij werden in de jaren kort voor de Tweede Wereldoorlog veel werkverschaffingsprojecten uitgevoerd. Voorbeelden zijn de aanleg van parken (zoals het Amsterdamse Bos), defensieprojecten (zoals de aanleg van vliegveld Katwijk, dat later Valkenburg werd genoemd) en waterstaatkundige werken zoals de aanleg van het Valleikanaal. De Heidemij huurde hiervoor veelvuldig smalspoor. De desbetreffende administratie voor de periode van circa 1938 tot circa 1942 is bewaard in het Gelders Archief onder Toegangsnummer 0925: Bouwkundige Dienst (?!) van de Heidemij. De indeling is in zogenaamde Ambtsgebieden van de Heidemaatschappij. Met name Ambtsgebied Haarlem - waaronder de omvangrijke werkzaamheden aan het Amsterdamse Bos vielen – ontbreekt echter.
In nota’s werd vastgelegd om hoeveel rails, wissels, draaischijven, klein ijzerwerk, kipwagens en – indien van toepassing – locomotieven het ging. De administratie ging ver: doorgaans werd van de gehuurde locs genoteerd: motorvermogen, gewicht, spoorwijdte, fabrieksnummer en zelfs motornummer. Locomotieven werden vrijwel uitsluitend gehuurd van de firma Spoorijzer: zoals uit de tabel blijkt, werden in de betrokken periode van Spoorijzer 46 Deutz locs 55 maal gehuurd (sommigen dus meer dan eens). Daar staat slechts de verhuur van één Orenstein en Koppel dieselloc tegenover. Per karwei werd steeds al het materiaal (locs, kipkarren, spoor) van dezelfde verhuurder betrokken. Als er alleen kipwagens en spoor werd gehuurd (en er kennelijk duwtractie of paardentractie werd gebruikt) kwam Orenstein & Koppel wel eens aan bod.

Behalve diesellocs verhuurde SIJ ook stoomlocomotieven aan de Heidemaatschappij (Zie hier voor de SIJ stoomlocs voor verhuur).
Uit de webpagina op deze website over de Heidemij blijkt dat dat de Heidemij op aanwijzingen van Spoorijzer een locloods bouwde bij het werk aan het Valleikanaal. Spoorijzer stelde hier een monteur-machinist beschikbaar voor onderhoud. Er waren wisselwachters actief bij de overgangen tussen dubbel- en enkelspoor

b)     Nationaal Archief
In de Tweede Wereldoorlog werkte een aantal aannemers vanaf 1942 aan de aanleg van een Duits militair vliegveld nabij Havelte. Zij maakten gebruik van door de Duitsers gevorderd smalspoor materieel. Toen het vliegveld bijna klaar was, werd het doeltreffend door de Engelsen gebombardeerd. Daardoor is het nooit in gebruik geweest. Na de oorlog ontstond commotie over de teruggave van gevorderd materieel. Zodoende is nauwkeurig beschreven wat er was. Zie deze pagina van de website.

c)     Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD)

NIOD 15 05 2013 148 detail.jpg

In het NIOD bevindt zich onder toegangsnummer 249-0756 correspondentie tussen Spoorijzer en de Bevollmächtigte für die Bauwirtschaft betreffende de vordering van rails, locomotieven, draglines enz., o.m. ten behoeve van de organisation Todt in Nederland over de periode 13 mei 1942 - 30 juni 1944.

 

← deel van een brief d.d. 23-08-1943. Van de stoomlocs worden onder andere de vervoerbare ketelnummers genoemd en van de diesellocs de Deutz fabrieksnummers. De meeste brieven bevatten minder details.

d)     Bovenstaande foto

e)     Films
Op het anno 2014 niet meer bestaande http://filmpagina-gerard.blogspot.com was met de zoekfunctie de film “Sterk door Werk - Werken in Amsterdam” (1936) te vinden. Die laat onder andere het graven van de Bosbaan in het latere Amsterdamse Bos zien. Behalve vele arbeiders en kipkarren kwam daar Spoorijzer huurloc 7 van het type OMZ117F in actie, terwijl op de achtergrond soortgelijke locs te zien waren.
Rogier Bennebroek (webmaster van een website over Spoorijzer) bezit een 16 mm stomme film. De film stamt uit circa 1947 en is grotendeels opgenomen in het Amsterdamse Bos. Hieronder enkele scènes:

 

AdamBosLoc12.JPG

AdamBosRijLocs.JPG

’s morgens verlaten negen diesellocs van Spoorijzer een locloods. Het is een houten bouwsel met twee sporen en met rookkappen op het dak (zie foto linksboven). Het gaat om diesellocs met cabine van het type OMZ117F. Een tiende loc zonder cabine van het type OME117F komt van een spoor naast de loods. Eerst wordt water bijgevuld. Waarschijnlijk is de film in de winter opgenomen en is het koelwater ’s avonds afgetapt. Vervolgens begeeft een imposante colonne zich naar de werkplek (foto rechtsboven). Een eveneens van SIJ gehuurde Demag dragline met een bak van ½ kuub belaadt kipkarren met een inhoud van ¾ kuub. Behalve de machinisten van loc en dragline treedt hier iemand op die met een lange stok aanwijzingen geeft. Op een stuk dubbelspoor is een trein met 15 schommelende volle kipkarren te zien.
In tegenstelling tot andere beelden zijn de tien locs niet voorzien van de tekst Spoorijzer Delft en dragen ze wel nummers: 3, 4, 5 (dit is de OME), 7 (kwam ook al in de film uit 1936 voor), 9, 10, 11, 12, 16 en 19.
Op de film staan ook beelden van het graven van de Westhaven, met stoomlocs en twee Menck draglines van SIJ. Met de 121 tons dekschuit Willem worden kipkarren, dwarsliggers, ed. aangevoerd. Overigens is in de bron a) sprake van het motorschip Willem (een dekschuit heeft geen eigen voortstuwing). Ook had SIJ behalve de Willem nog een Gerrit, maar die komt in genoemde bronnen niet voor.

 

Gegevens van de bronnen a) t/m d) zijn samengevat in de tabel hieronder:

 

Tabel       Deutz smalspoor locs uit het verhuurpark van Spoorijzer

Fabr.

nr.

Motor

nr.

Type

Bouw

jaar

Pk

Ton

Spoor

 (mm)

Inzet

Van

Tot

Bron

 

Opmerkingen

10734

273230

MLH 332

1933

26

700

Vliegveld Katwijk

..-04-1940

a)-109

10798

280525

MLH 332

1933

26

700

Vliegveld Katwijk

..-04-1940

a)-109

10835

OME 117

1932

13

700

Ruilverkaveling Eemnes

12-11-1940

a)-93

1999: WSM (DSM) nr.10

11591

284071/72

OMZ122F

1933

10

700

foto

staat op truck met oplegger

11653

291627

OME 117

1933

13

3

700

Vliegveld Katwijk

..-..-1939

a)-109

1954: A1L514 motor

11923

298174

OME 117

1934

13

700

Vliegveld Havelte

1944

1945

b)

Vermist

11924

298187

OME 117

1934

13

Deventer-Laren

..-04-1939

a)-109

11927

OME 117

1934

13

700

Ruilverkaveling Eemnes

23-10-1940

28-10-1940

a)-93

11984

298182

OME 117

1935

13

 

700

Woudenbergse Grift

..-..-1940

 ..-..-1940

a)-110

 

11984

298182

OME 117

1935

13

 

700

Vliegveld Havelte

1944

1945

b)

Weber motor

11986

298192

OME 117

1935

13

3

700

Vliegveld Katwijk

..-..-1939

a)-109

30-04-35 aan SIJ geleverd

12561

298261/62

OMZ 117

1934

26

6,5

700

Geldersche Vallei

13-02-1939

11-03-1939

a)-96

aankomst per motorschip Willem te Amf.

13423

327293

OME 117

1935

13

3,5

700

Woudenbergse Grift

..-..-1940

a)-110

13424

327294

OME 117

1935

13

700

Vliegveld Havelte

1944

1945

b)

13425

327297

OME 117

1935

13

700

Vliegveld Havelte

1944

1945

b)

Vermist

13426

327304

OME 117

1935

13

3

700

Vliegveld Katwijk

..-..-1939

a)-109

29-03-35 aan SIJ geleverd

13427

327305

OME 117

1935

13

3

700

Lingedijk

1940-1942

a)-90

met 7 kipwagens

19560

439944

OME 117

1939

13

3

700

Geldersche Vallei, brug Horsterweg

09-02-1940

a)-96

Jens Merte: Ziegelei Gebr Pessel, Gardelegen

19563

430452

OME 117

1937

13

 

700

Defensie bij melkfabr. Hoogland

10-11-1939

 

a)-96

 

19563

 

OME 117

1937

13

 

700

Ruilverkaveling Eemnes

 

12-11-1940

a)-93

 

19564

429934

OME 117

1937

13

700

Vliegveld Havelte

1944

1945

b)

later naar Wegenbouw Mij. Utrecht

19569

439944

OME 117

1937

13

3

700

Woudenbergse Grift

..-..-1940

 

a)-110

 ex werk Merwede

19569

 

OME 117

1937

13

 

700

Ruilverkaveling Eemnes

14-03-1941

 

a)-93

 

19980

524534/35

OMZ 117

1939

26

700

Vliegveld Havelte

1944

1945

b)

21201

511764

OME 117

1938

13

 

700

Ruilverkaveling Eemnes

17-03-1941

 

a)-93

 

21201

511764

OME 117

1938

13

3,5

700

Rijksweg 2, gronddepot Maarssen

18-03-1941

18-06-1941

a)-96

huur: f 96.50/week

21202

511770

OME 117

1938

13

700

Vliegveld Havelte

1944-45

b)

later naar Wegenbouw Mij. Utrecht

22669

475815

OMZ 117

1938

26

6,5

700

Geldersche Vallei, werk Amersfoort

11-03-1939

a)-96

22670

475825/6

OMZ 117

1938

26

6,5

700

Geldersche Vallei

13-02-1939

a)-96

per Willem in Amf; in 1954 A2L514 motor

22671

OMZ 117

1938

26

700

Haamstede

..-08-1943

c)

gevorderd; stond in Arnhem

22838

599308

OME 117

1939

13

3

700

Vianen

..-..-1936

 

a)-109

aankomst per motorschip Willem

22838

599308

OME 117

1939

13

3,5

700

Rijksweg 2, gronddepot Maarssen

18-03-1941

18-06-1941

a)-96

aankomst per vrachtauto; huur: f 96.50/week

23364

511638/39

OMZ 117

1938

26

6,5

700

Geldersche Vallei

30-01-1939

22-09-1939

a)-96

aankomst per motorschip Willem te Amf

23364

511838/39

OMZ 117

1938

26

 

700

Geldersche Vallei

22-09-1939

02-01-1940

a)-96

 

23365

511812/13

OMZ 117

1938

26

6,5

700

Geldersche Vallei

30-01-1939

22-09-1939

a)-96

aankomst per motorschip Willem te Amf.

23365

511812/13

OMZ 117

1938

26

 

700

Geldersche Vallei

22-09-1939

02-01-1940

a)-96

 

23429

524490/91

OMZ 117

1939

26

5

700

Vliegveld Katwijk

..-..-1939

03-11-1939

a)-109

24-01-39  aan SIJ geleverd

23516

588175/76

OMZ 117

1939

26

6,5

700

Geldersche Vallei

06-04-1939

a)-96

nieuw

23529

23529

524496/97

OMZ 117

OMZ 117

1939

1939

26

26

6,5

700

700

Geldersche Vallei

Haamstede

20-04-1939

..-08-1943

a)-96

c)

aankomst per vrachtauto. 

In Arnhem  gevorderd 

23532

594412

OME 117

1939

13

3

700

Vliegveld Katwijk

..-..-1939

 

a)-109

17-04-39 aan SIJ geleverd

23532

594412

OME 117

1939

13

 

700

Woudenbergse Grift

..-..-1940

 

a)-110

ex werk Merwede

23533

588138

OME 117

1939

13

3

700

Defensie bij melkfabr. Hoogland

09-11-1939

 

a)-96

02-05-39 aan SIJ geleverd

23533

588138

OME 117

1939

13

3

700

Vliegveld Katwijk

..-..-1939

 

a)-109

 

23534

599291

OME 117

1939

13

3

700

Vliegveld Katwijk

..-..-1939

 

a)-109

02-05-39 aan SIJ geleverd

23534

599291

OME 117

1939

13

 

700

Vliegveld Havelte

1944

1945

b)

 

23535

588134

OME 117

1939

13

3

700

Vliegveld Katwijk

..-..-1939

a)-109

02-05-39 aan SIJ geleverd

23536

599289

OME 117

1939

13

3

700

Defensie bij melkfabr. Hoogland

03-11-1939

a)-96

25640

599361/62

OMZ 117

1939

26

5

700

Vliegveld Katwijk

..-..-1939

a)-109

later naar Duitsland

25641

599371/72

OMZ 117

1939

26

5

700

Vliegveld Katwijk

..-..-1939

a)-109

25647

594400

OME 117

1939

13

3

700

Geldersche Vallei, brug Horsterweg

09-02-1940

a)-96

25650

599375/76

OMZ 117

1939

26

5

700

Vliegveld Katwijk

..-..-1939

a)-109

25651

615602/03

OMZ 117

1939

26

5

700

Vliegveld Katwijk

..-..-1939

a)-109

25663

OMZ 117

1939

26

700

Haamstede

..-08-1943

c)

In Arnhem  gevorderd 

25711

632073

OME 117

1939

13

3

700

Geldersche Vallei, brug Horsterweg

30-11-1939

a)-96

25712

625161

OME 117

1939

13

3

700

Geldersche Vallei, brug Horsterweg

30-11-1939

a)-96

25754

625166

OME 117

1940

13

3

700

Geldersche Vallei

24-08-1940

a)-94

25756

668535

OME 117

1940

13

3

700

Geldersche Vallei

24-08-1940

a)-94

De tabel telt -afgezien van de kop- 58 rijen. In 11 gevallen komt een loc twee maal voor, omdat er twee verhuurperiodes voor zijn vermeld. Het gaat dus om 58 – 11 = 47 verschillende locs uit het SIJ verhuurpark.

Die locs zijn gebouwd tussen 1932 en februari 1940. Aannemende dat er in deze periode geen locs het verhuurpark verlaten hebben, kan gesteld worden dat het SIJ verhuurpark begin 1940 minimaal 47 Deutz diesellocs bevatte. Daarbij slaat minimaal op het volgende:

-

De gegevens van de Heidemij zijn niet compleet. Met name het Amsterdamse Bos ontbreekt. Na de Tweede Wereldoorlog werden daar 10 SIJ Deutzen ingezet (bron f hierboven). Ook voor de oorlog werden hier SIJ Deutzen gebruikt (bron f hierboven). Het lijkt aannemelijk dat het daarbij om ongeveer hetzelfde aantal ging.

-

Aannemers die van SIJ een Deutz huurden zijn niet vermeld. De fabrieksnummers van de desbetreffende Deutzen zijn daarom niet in de tabel vermeld, tenzij de betrokken Deutz eerder of later aan de Heidemij is verhuurd of bij Vliegveld Havelte is ingezet.

Wijlen dhr. P.A. de Wit – die van 1938 tot in 1945 bij Spoorijzer werkte - sprak zelfs van 80 Deutz locs voor de verhuur.

 

Van de 47 bekende locs waren er 2 van het oudere type MLH332, 29 van het type OME117F, 15 van het type OMZ117F en 1 van het zwaardere type OMZ122F.

In de Tweede Wereldoorlog zijn zeker enkele SIJ Deutzen verloren gegaan (in elk geval zijn er twee vermist na de werkzaamheden op Vliegveld Havelte en twee anderen gingen naar  Wegenbouw Mij. Utrecht). De Deutz types OME117F en OMZ117F zijn na de oorlog niet meer geproduceerd, dus er kunnen geen locs zijn bijgekomen. De Deutzen zijn zeker nog enkele jaren verhuurd, bijvoorbeeld voor het werk in het Amsterdamse Bos. Daarna verhuurde SIJ Whitcombs, Railtractoren van eigen makelij en Rustons. Daarbij ging het om minder grote aantallen.

 

 

Met dank aan:

Rogier Bennebroek, mevr. C. Balvers-den Dunnen en Toon Steenmeijer.

 

 

 

 

{

Spoorijzer (inleiding)           Verhuurpark stoomlocs

Terug/verder naar:

 

Nieuw                      Home                      Inhoud