fabrieksspoor los

 

Welkom

Inhoud

Inleiding

Andere tractie

Spoorwijdte

Producenten

Import & handel

Eigenaars

Materieel

Links

Contact

Nieuw

Zoeken

 

Stoomtractie smalspoor

Stoomtractie normaalspoor

Motortractie smalspoor

Motortractie normaalspoor

Boeken

Aanvullingen

Tijdschriften

Raadsels

Loctypes

 

Trümmerbahnen

Inleiding

 

Een bekend voorbeeld van gebruik van smalspoor zijn de Trümmerbahnen waarmee na de Tweede Wereldoorlog het puin in de gebombardeerde Duitse steden werd opgeruimd.

Minder bekend is soortgelijk smalspoor in Nederland. Hieronder worden enkele voorbeelden in chronologische volgorde besproken, zonder aanspraak op volledigheid.

Rhenen

 

Tijdens de Slag om de Grebbeberg in de meidagen van 1940 werd het centrum van Rhenen grotendeels verwoest. Een paar weken later was een groep Nederlandse journalisten ter plekke. Ze zagen dat er druk puin geruimd werd en noteerden plannen voor de toekomst [1]:

 

Rhenen, juni 1940 →

 

…. Puinopruimers zijn dag in, dag uit druk in de weer met hun kipkarren, die langs een smalspoor uit het centrum naar den rand van de gemeente het materiaal transporteeren, waar na sorteering het totaal onbruikbaar geworden gedeelte meteen voor de demping van een gat met zeer groote afmetingen gebruikt wordt……

 

….Waar nu nog de werkloozen, onder toezicht van de Nederlandsche Heide Maatschappij, hun uiterste krachten inspannen om het centrum en de andere getroffen gedeelten van Rhenen puinvrij te maken, zal in de toekomst een architectonisch geheel verantwoord stadsbeeld te zien zijn, volkomen in harmonie met den dan ook gerestaureerden toren en de kerk…..

 

De spoorwijdte was 700 mm. De kipkarren werden met mankracht geduwd naar een wisselplaats van de NBM. Daar werd het puin in open tramgoederenwagens overgeslagen [2].

 

Wageningen

 

Ook het aan de andere kant van de Grebbeberg gelegen Wageningen had zwaar te lijden van artillerievuur tijdens de Slag om de Grebbeberg. De verwoeste panden werden in juli 1940 onteigend  en ook daar werd puin in werkverschaffing per smalspoor afgevoerd.  Men dacht de 30.000 kuub puin met 200 man voor het stenenbikken en 200 man (!) voor het puinvervoer in vier maanden opgeruimd te hebben [3]. Bij 1 kuub per kipkar betekent dat ≈ 300 kipkar-ladingen per dag.

 

↓ Wageningen, september1940 ↓

 

Rhenen17juni1940.jpg

Wageningen.JPG

Nijmegen

 

Nijmegen werd op 22 februari 1944 getroffen door een Amerikaans vergissingsbombardement, dat 800 levens koste.

 

Op de website Gemeente Tram Nijmegen is een kaartje en een foto van een lijn voor puinafvoer te vinden: zie hier (klik op de kaart bovenaan de pagina). Meer bijzonderheden zijn te vinden in een artikel van Gerard Stoer in het tijdschrift Op de Rails:

 

Kaderstukje in het artikel van Gerard Stoer “De Nijmeegse tram tijdens de Bezetting” in Op de Rails 1992-2 en -3 →

 

De veronderstelling van de auteur dat in Nederland waarschijnlijk alleen Nijmegen een Trümmerbahn heeft gekend is – gezien wat hierboven en hieronder over andere steden vermeld staat – onjuist. In 1992 konden dit soort zaken nog niet op internet worden opgezocht.

 

Dat het 900 mm materieel afkomstig was van een steenfabriek is heel goed mogelijk. Bijvoorbeeld in de nabije Ooijpolder waren veel steenfabrieken aanwezig, ook met 900 mm spoor. De fabrieken lagen stil wegens gebrek aan kolen. Het is opmerkelijk dat er kennelijk wel dieselolie voor de locomotief beschikbaar was.

Er zijn geen foto’s gevonden waarop het rollend materieel te zien is.

 

 

Puinafvoer - kadertje in Op de Rails 19923 Gerard Stoer .jpg

 

Hengelo

 

In de Tweede Wereldoorlog werd Hengelo, vooral vanwege de strategische industrie die er gevestigd was (Stork, Holland Signaal) regelmatig gebombardeerd. Daarbij werd het centrum van de stad op 6 en 7 oktober 1944 zo goed als geheel vernietigd. Het puin kon pas later geruimd worden:

 

Puin ruimen op het Telgenplein, 8 juli 1945 (collectie Wybo Miedema / Gemeentearchief Hengelo)→

 

Anders dan in Rhenen en Wageningen werd hier motortractie toegepast.

De locs, wagens en het spoor kwamen van de Steenfabriek Overbeek in Hengelo [4]. Het puin werd gestort in de kleigroeve van deze opgeheven fabriek.

Veldspoor Telgenplein.jpg

 

Deze fraaie foto laat meer van het materieel zien (collectie Wybo Miedema/Gemeentearchief Hengelo)→

 

De dieselloc is een Diema, van hetzelfde type als op de vorige foto. Op de achterste van de negen kipkarren zitten een vijftal jongetjes.

 

Puinruimen  01detail B.JPG

Puinruimen  01 bewerkt.JPG

                                 

← Bij hogere vergroting is IVB Zwolle Groningen en No 15 op de motorkap te zien.

 

Tiel

 

Na de door de geallieerden verloren Slag om Arnhem was de rivier De Waal acht maanden lang het front. Vanwege de beschietingen werd de Betuwse bevolking geëvacueerd, waarna plunderende Duitse troepen extra schade aanrichtten. In juni ’45 werd over Tiel gemeld [5]: “Binnen zes maanden hoopt men het puin geheel opgeruimd te hebben. Daarvoor zal 2000 meter smalspoor worden aangelegd en er komen ook eenige diesellocomobielen. Getracht zal worden vóór den winter mensen en vee onderdak te geven”.

 

Markt in Tiel, zomer 1945 [6] →

Het puin ging naar de Oude Haven

Tiel Archief Rivierenland.JPG

Zie hier voor (één van) de trekkracht(en) in Tiel.

Opmerkingen:

a)

Ook in vele andere Nederlandse steden zijn grote verwoestingen door aangericht door bombardementen, artillerie-beschietingen en de sloop van gebouwen voor de aanleg van de Atlantikwall. Denk bijvoorbeeld aan de Duitse bombardementen van Rotterdam en Middelburg, aan de geallieerde bombardementen van de Philips fabrieken in Eindhoven en van het Bezuidenhout in Den Haag en aan de Slag om Arnhem.

b)

Blijkens foto’s gebeurde de afvoer van het puin in de onder a) genoemde steden soms per vrachtauto en soms met paard en wagen. Vaak is onbekend hoe het puin werd afgevoerd.

Met dank aan:

Rob Boeser, Gerard de Graaf en Wybo Miedema.

Bronnen:

[1]

Onder andere: De Gooi- en Eemlander 22-06-1940, Provinciale Drentsche en Asser courant 20-06-1940 en Leeuwarder courant 19-06-1940. De teksten zijn min of meer gelijk. Daarbij was bovenstaande foto geplaatst. Die is in betere kwaliteit te vinden op www.gahetna.nl

[2]

Toon Steenmeijer, Smalspoor en puin, De Buffer 102 (zomer 2008).

[3]

Informatie uit tientallen krantenartikelen. De foto is in september 1940 door H.J.M. Valks genomen en staat op www.gahetna.nl

[4]

Informatie van Wybo Miedema.

[5]

Trouw 30-06-1945.

[6]

Beeldbank Regionaal Archief Rivierenland.

 

 

 

 

{

aanvullingen op het boek ”Smalspoor in bedrijf”

 

 

Terug/verder naar:

                           

Nieuw                      Home                      Inhoud