Welkom

Inhoud

Inleiding

Andere tractie

Spoorwijdte

Producenten

Import & handel

Eigenaars

Materieel

Links

Contact

Nieuw

Zoeken

Stoomtractie smalspoor

Stoomtractie normaalspoor

Motortractie smalspoor

Motortractie normaalspoor

 

Steenfabriek ’t Haasje

geplaatst: 06-02-2020

 

Inleiding

 

Fortmond ligt in de Overijsselse gemeente Olst. Het is een schiereiland in de IJssel, dat is ontstaan doordat de IJssel hier een aantal slingers maakt. In  Fortmond lagen twee steenfabrieken aan de IJssel: in het  noorden de N.V. Steenfabriek Fortmond en in het zuiden ’t Haasje. Op deze webpagina gaat het over ‘t Haasje. Voor een kaart wordt verwezen naar de webpagina over de Steenfabriek Fortmond.

 

 

Geschiedenis in het kort [1,2, 3,4]

 

De steenfabriek werd in 1851 opgericht door leden van de familie Bakhuis. In de jaren zeventig werd een door een paard gedreven steenpers van Aberson aangeschaft. In 1882 werd een stoomsteenpers (eveneens van Aberson) en een stoommachine in gebruik genomen. In 1915 bezat de fabriek twee steenpersen die aangedreven werden door een stoommachine van 25 pk. In de seizoenstijd werkten er toen 105 – 115 arbeiders, die jaarlijks vijf tot zes miljoen stenen produceerden. De familie Bakhuis was ook betrokken bij het vleesverwerkend bedrijf in Olst, dat later de naam Olba zou krijgen. Zodoende werkten steenarbeiders in de winter bij Olba. Ze kregen in de winter echter niet het hogere loon dat aan de vaste medewerkers van de vleeswarenfabriek werd betaald [3].

In 1929 werd de firma R. Bakhuis & Co omgevormd in een naamloze vennootschap, de N.V. steenfabriek ’t Haasje. Dit was nu de officiële naam, maar ’t Haasje kwam al eerder in het briefhoofd voor [4].

De steenfabrieken langs de IJssel konden vanaf de jaren ’60 van de twintigste eeuw steeds moeilijker vergunning voor het steken of baggeren van klei krijgen [4]. Bovendien waren de in de vlamoven van ’t Haasje gebakken stenen vooral geschikt als straatstenen en daar was door de opkomst van beton en asfalt minder vraag naar. Bij deze problemen kwam nog de overproductie in de baksteenindustrie. In 1963 [3] of 1966 [1] werd de steenproductie gestaakt.

Hieronder wordt het productieproces in 1936 beschreven, met behulp van een fotoreportage in een tijdschrift [5].

Aanvoer van klei

 

De IJssel was voor de 2 steenfabrieken op Fortmond heel belangrijk voor de aanvoer van kolen en de afvoer van de geproduceerde stenen. Maar terwijl bij de naburige steenfabriek Fortmond de klei per smalspoor werd aangevoerd, ging dat bij ’t Haasje per schuit over de IJssel (opm. a).

 

Schuiten met klei en sleepboot ’t Haasje bij de steenfabriek ’t Haasje,1936 [5] →

 

In 1911/1912 was het de gebr. Bakhuis niet gelukt om vergunning van de Minister van Waterstaat te krijgen om voor het kleivervoer naar de fabriek een kabel in de IJssel te leggen [6]. Het zal om een gierpont zijn gegaan. De klei kwam dus (in elk geval toen) van de linkeroever van de IJssel.

Het Noorden in Woord en Beeld 10 07 1936  schuiten 150 mm X.JPG

 

Roef Ankersmit herinnert zich dat de kleiwinning iets ten noorden van Wijhe plaats vond, dat daar smalspoor aan te pas kwam om de klei naar de IJssel te brengen en dat de klei per schip naar de steenfabriek ging.

 

De klei werd daar met een elevator overgeslagen in kipwagens. De volle kipkarren werden naar de kleibult gereden, om in 1,5 tot 2 jaar te “besterven”.

 

bij de steenfabriek ’t Haasje,1936 [5] →

 

Smalspoor lag er al langer: in 1885 had de firma R. Bakhuis van de gemeente Olst vergunning gekregen tot “het leggen van sporen over een openbaren weg op Fortmond, tot het aanvoeren van klei voor hare steenfabriek aldaar” [7].

 

Het Noorden in Woord en Beeld 10 07 1936  B D 150 mm.jpg

Ook in 1936 werd  er al geknipt en geplakt [5]

Men ziet linksboven de kleibult, die met een excavateur wordt afgegraven. De klei belandt weer in kipkarren. Die staan op een spoor dat evenijdig loopt met het brede spoor van de excavateur. De kipkarren worden door een paard naar een steenpers gebracht. De foto daarvan is in [5] helaas onderin de andere foto geplakt.

Het Noorden in Woord en Beeld 10 07 1936  D C 150 mm.jpg

 

De hitterijder staat op een kipkar zonder extra voorzieningen, zoals een platform om op te staan.

Met 2 kipkarren lijkt het paard niet overbelast te zijn.

 

 

Intermezzo: paardentractie

 

Het seizoen (van april tot september) gold niet alleen voor arbeiders, maar ook voor paardentractie. Aan het eind van het seizoen werden paarden verkocht en het volgende seizoen werden er weer paarden gekocht.

Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant d.d. 03-09-1884 →

A. Bergman (in de Pauw, later in de Voorstad) in Deventer bezat een koffiehuis met stal. Voor de steenfabriek R. Bakhuis & Co zijn dit soort advertenties gevonden voor de jaren 1884 – 1889. Het ging daarbij om 5 tot 9 paarden per jaar. Dit geeft enig idee van het aantal paarden dat als tractie bij het smalspoor diende. Enerzijds werden er waarschijnlijk ook paarden voor andere activiteiten ingezet en anderzijds werden waarschijnlijk niet alle paarden verkocht omdat er buiten het seizoen ook activiteit was.

Ter vergelijk: de Overijsselsche Steenfabrieken boden in 1897 op dezelfde wijze “11 groote ponnies en 5 zware werkpaarden (meest Belgen)” te koop aan.

 

 

Het vormen

 

De klei ging per kipkar naar de vormbakpers:

 

Vormbakpers, steenfabriek ’t Haasje,1936 [5] →

 

De klei uit de kipkarren werd (buiten de linkerrand van de foto) in een elevator geleegd. Die stortte de klei in een kuip (onder de elevator, in het centrum van de foto) waar water uit de watertoren kon worden toegevoegd. De klei werd gemalen, gekneed en vervolgens in een vormbak met zes steenvormen geperst.

De gevulde vormbakken werden in smalspoorlorries met een aantal etages geschoven. De lorries gingen met paardentractie naar de droogbaan of neerslagplaats tussen de drooghutten. Daar werden de vormbakken omgekeerd en geleegd. De lege vormbakken gingen per smalspoorlorrie retour naar de vormbakpers.

Eigen Erf B 150 mm.JPG

 

Het drogen

 

Steenfabriek ’t Haasje,1936 [5]

 

Nadat de stenen op de neerslagplaats voldoende gedroogd waren, werden ze opgeslagen in de drooghutten, waarvan men er links en rechts één ziet (en op de achtergrond nog meer). Vandaar werden ze met steenwagens (opm. b) naar de vlamoven op de achtergrond gereden.

 

IMG_4390 C.JPG

Het Noorden in Woord en Beeld 10 07 1936 drooghutten  Drooghutten 150 mm.jpg

 

Het bakken en daarna

 

Zoals gebruikelijk zullen de stenen na het bakken op kwaliteit gesorteerd zijn en eventueel op het tasveld zijn opgeslagen. In [5] wordt daarover niet gerept.

Daarna werden de bakstenen doorgaans via de IJssel naar de klanten vervoerd [5].

 

 

Tegenwoordig

 

In 1968 werd het terrein werd omgevormd tot de camping ’t Haasje [8]. Restanten van onder andere de vlamoven met de onderste helft van de schoorsteen zijn nog aanwezig.

 

 

Opmerkingen

a)

Het kwam vaker voor dat klei over water naar een steenfabriek werd vervoerd; zie bijvoorbeeld hier. Soms werd de klei dan bij de kleiput in kipwagens gestort en werden die kipwagens per schip naar de steenfabriek gevaren.

b)

Het artikel [5] bevat geen foto waar steenwagens op staan. Ter illustratie is een steenwagen uit een Spoorijzer catalogus (collectie Toon Steenmeijer) toegevoegd.

 

 

Met dank aan:

Roef Ankersmit en Toon Steenmeijer.

 

 

Bronnen:

[1]

Website Stichting Grofkeramiek.

[2]

Website van de camping ’t Haasje.

[3]

Eric Giesbers; “Steenfabrieken in Deventer en omgeving; Vergeten ruďnes langs de IJssel”; Deventer Jaarboek 2005 en nummer 10 van het tijdschrift Nijvertijd, in te zien op de website van de Stichting Industrieel Erfgoed Deventer.

[4]

J.D. Hilferink, Bedrijvigheid in Olst, De Kroon, Olst, 2003.

[5]

weekblad Het Noorden in Woord en Beeld, d.d. 10-07-1936.

Hetzelfde artikel stond ook in de weekbladen Utrecht in Woord en Beeld en Eigen Erf.

[6]

Algemeen d.d. Handelsblad 01-02-1912.

[7]

Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant d.d 20-04-1885.

[8]

Het Vrije Volk d.d. 23-04-1968 Het Vrije Volk d.d. 23-04-1968 Het vrije volk d.d. 23-04-1968.

 

 

 

 

 

 

{

Eigenaars

Terug/verder naar:

 

 

Nieuw                                    Home                                         Inhoud