Industriespoor

► Nieuw ◄

► Zoeken ◄

Stoomtractie smalspoor

Stoomtractie normaalspoor

Motortractie smalspoor

Motortractie normaalspoor

Aanvullingen

Servo → Elementis → KLK Kolb

in Delden

laatst gecorrigeerd en aangevuld: 04-02-2026

Inleiding

De N.V. Chemische fabriek Servo werd in 1926 in een voormalige wasserij in de gemeente Ambt Delden gevestigd [1]. Een indrukwekkende serie luchtfoto’s laat de ontwikkeling in de loop der jaren zien [2]. Vanaf 1955 volgden diverse overnames, waardoor de bedrijfsnaamvan Servo via Condea Servo, Sasol Servo en Elementis veranderde in KLK Kolb.

De opening van de spooraansluiting

Servo in Delden kreeg in 1948 spooraansluiting. De opening was een hele gebeurtenis, zoals blijkt uit dit krantenartikel en bijgaande foto’s.

De eerste trein is het aansluitwissel voorbij gereden. Na het omleggen van het wissel zal de treinloc de wagens de aansluiting opduwen. NSers en Servo personeel staan klaar met de feestelijke versiering

Foto: collectie Wim te Veldhuis→

De versieringen worden aangebracht.

De trein staat nog op de spoorlijn Zutphen-Hengelo. De fotograaf kijkt in de richting Delden (en Hengelo). Alleen de drie achterste wagens zijn versierd. Kennelijk zijn deze wagens voor Servo bestemd en zullen de andere wagens met de loc later verder gaan in de richting Delden (en Hengelo).Foto: collectie Wim te Veldhuis →

De spooraansluiting was circa 1 km lang. Op het eigenlijke fabrieksterrein lag indertijd maar één wissel, die toegang gaf tot twee evenwijdige lange sporen, elk in een andere fabrieksstraat.

De trein is op het bedrijfsterrein aangekomen. Dit is achteruit rijdend gebeurd (omlopen van de loc was immers niet mogelijk).

Foto: collectie Wim te Veldhuis →

Rechts van het spoor zitten genodigden om een spreekgestoelte (dat is op de foto hieronder in detail te zien). De versierde wagens zijn hen dus zojuist voorbij op zeer korte afstand gereden. Uit dit krantenartikel blijkt dat daaraan voorafgaand een lint is doorgeknipt.

Een fotograaf vereeuwigt een hoogwaardigheidsbekleder voor de loc.

Linksboven is een grote hoeveelheid vaten te zien. Waarschijnlijk werden per spoor vaten in gesloten wagens naar en/of van Servo vervoerd in plaats van - zoals later - ketelwagens.

Ongeveer dezelfde situatie, nu vanaf de begane grond gezien. De trein staat onder een ereboog.

Foto: collectie Wim te Veldhuis →

Het nummer van de locomotief is niet te zien, maar het is duidelijk één van de 1D “Austerities” van de NS serie 4301 – 4537. De sluitlantaarns zijn keurig op de rookkast geplaatst (de loc heeft immers achteruit gereden). Mogelijk verzorgden deze machines niet de dagelijkse dienst, gezien de loc op de foto hieronder.

Deze foto is kennelijk op een andere dag genomen. Het locnummer is nu duidelijk te zien. Het is de NS 5543. Dat was een 2B1 tenderloc, die in 1904 door Werkspoor naar een Sharp Stewart ontwerp als HSM 743 gebouwd was. De 5543 werd pas in 1954 – als één der laatsten van haar serie – afgevoerd, dus is de foto in elk geval voor 1954 gemaakt.

Foto: collectie Wim te Veldhuis →

Op latere foto’s verschijnen ketelwagens in plaats van gesloten goederenwagens. Ketelwagens met vloeistoffen kunnen niet op een willekeurige plaats gelost worden. Er is een losinstallatie vereist, met een slang waardoor de vloeistof verpompt wordt, een lekbak, etc. Dat betekent dat wagen voor wagen naar de losinstallatie gebracht moet kunnen worden.

Het blijkt dat Servo daar vroeger een kaapstander voor gebruikte. Foto’s van de kaapstaander uit die tijd zijn er niet. Kennelijk stond de kaapstaander niet in de weg en is daarom nooit opgeruimd. Daarom is het apparaat - met veel geluk - op hedendaagse foto’s te zien:

↑

Fragment uit film [4]. In die - zeer interessante - film wordt de kaapstaander niet genoemd. Het apparaat komt toevallig enkele malen in beeld. Het is daarom niet uitgesloten dat er op het terrein ookgeleiderollen voor de kabel aanwezig zijn. Het gele railvoertuig is de Bemo “glasbak”, die verder naar onderen besproken wordt.

De situatie in 1950 [3] →

Tussen 1969 en 1971 kwam er aan de westkant een spoor – evenwijdig met de eerste twee – en dus een wissel bij [2].

In 2004 kwam er nog een wissel bij. Het geeft toegang tot een spoor dat vanaf het meest westelijke spoor terug steekt in de richting van het aansluitwissel en dat eindigt bij een losplaats van de wagons. Over het spoor van de losplaats is een sprinklerinstallatie gebouwd. Deze treedt alleen in werking bij calamiteiten. Er werd toen ook voor het eerst een eigen loc aangeschaft. Op de Bemo website verscheen een foto van de aankomst:

Eigen tractie

Op de foto hieronder is de loc juist door een groot stuk bruin papier gereden bij de officiële opening van de nieuwe losplaats met sprinklerinstallatie in 2004.

↓ Foto: collectie Wim te Veldhuis↓

↑ Foto: collectie Wim te Veldhuis↑

Op bovenstaande foto uit 2004 zijn al een aantal gegevens van de loc te zien: de naam is Bennie, met Orenstein & Koppel fabrieksnummer 26802 (bouwjaar 1977, type MB150N), die gebruikt geleverd is door Bemo. Voorgaande gebruikers waren de Didierwerke in Niederdollendorf (D), van 1989 tot 2004 de Ethylterminal in Dordrecht en Vopak Logistic Services (voorheen de NOM; nu de Pernis Combi Terminal) in Pernis. Bij de eerste twee eigenaren was de loc rood. Ergens tussen 2005 en 2009 is de loc blauw geworden.

← En zo zag het machinistenhuis er van binnen uit. De machinist heeft voor de feestelijke gelegenheid een rood colbertje aangetrokken. Dat dit lijkt op de vroegere colbertjes van NS machinisten is puur toeval; deze Servo machinist heeft nooit bij NS gewerkt.

Hij heeft zijn linkerhand op het rechterhandwiel (links zit er ook één) van de hydraulische Voith bak, waarmee de snelheid wordt geregeld.

Foto: collectie Wim te Veldhuis

“Bennie” vertrok eind 2017 uit Delden voor een revisie bij Bemo. Anno 2019 stond de loc bij Bemo te huur. Op 23-03-2021 werd een foto van Bennie gemaakt bij autosloopbedrijf Jan Pronk in Sint-Maarten, maar anno 2026 is Bennie daar verdwenen.

Ondertussen werd Bennie in Delden vervangen door de Bemo huurloc O&K 26292 (1964), net als Bennie van het type MV6. Klik voor de zeer afwisselende levensloop.

De loc deed onder andere dienst in de metrotunnel van het GVB in Amsterdam en heeft sindsdien een opmerkelijk uiterlijk, met luchtketels op het cabinedak en rookgasreinigers op de motorkap.

Zie hier voor een op 27-02-2019 in Delden genomen foto.

De loc was al voor 12-09-2018 defect tegen een stootblok gezet en is slechts circa een jaar in actie geweest (terwijl Bennie het dertien jaar had uitgehouden). Nadat de loc door Bemo was opgehaald werd nog enkele malen van locatie gewisseld. Van begin 2022 tot op heden (2026) volgde rust als monument:

Platenburg Spoorwerken bij Schaijk, 09-10-2022 →

De volgende loc was een Bemo van het type KRS-50-D. De cijfers geven de trekkracht aan de haak in kiloNewton, RS staat voor Railshunter en D voor Diesel. K staat voor Kompakt. Dit type is namelijk kleiner dan de andere Railshunters. Het heeft kettingaandrijving. Er is geen cabine, maar er is wel de mogelijkheid tot besturing op afstand.

Bemo heeft twee locs van dit type gebouwd: één voor Hoogovens in IJmuiden in 1990 en één voor de legerbasis in ’t Harde in 1992. De gele KRS-50-D bij KLK Kolb kreeg de bijnaam “Glasbak”. Er zijn veel goede foto’s van de Glasbak in het bos bij KLK Kolb gemaakt en daarom wordt hier volstaan met enkele links: zie hier (flink scrollen) en zie daar.

Omstreeks de jaarwisseling 2025/2026 raakte de Bemo Glasbak defect. Ze werd afgevoerd naar Bemo in Warmenhuizen en is toe aan een grote revisie of ombouw bij Bemo of afvoer.

De opvolger is weer een Orenstein & Koppel (fabrieksnummer 26794 uit 1974) en wel van het type MB200N. Ze kwam nieuw bij de Nieuwe Matex(later Vopak) in Rotterdam-Botlek en was daar 35 jaar nr. 12. In 2009 ging ze naar het verhuurpark van Bemo en was jarenlang aanwezig bij Nedmag in Veendam. Het is een moderner type dan de vorige twee Orenstein & Koppel’s maar ze kan niet op afstand bestuurd worden.

Een verrassing in het bos bij Delden !

Fred Hommersom, 28-01-2026 →

↓

Dienstuitvoering

De gang van zaken is uitstekend beschreven en geïllustreerd op deze en die webpagina van de website Railgoed. Het blijkt dat met (nog afgezien van het terug stekende spoor naar de losplaats voor ketelwagens) slechts drie kopsporen en zonder omloopspoor een afwisselend en efficiënt bedrijf met de eigen loc plus de treinloc van de spoorvervoerder mogelijk is:

Sporenplan volgens ProRail luchtfoto →

Voor de (wekelijkse) aankomst van de trein zijn de vertrekwagens door de eigen loc op het meest linkse kopspoor gezet. De eigen loc wacht daarna op één van de twee meest rechtse kopsporen. Anders dan ten tijde van de opening van de spooraansluiting komt de trein vanuit de richting Hengelo. De treinloc trekt de wagens de spooraansluiting op, neemt bij de eerste wissel de afslaande richting en rijdt tot de vertrekwagens. Terwijl deze loc aan de vertrekwagens wordt gekoppeld, zet de eigen loc de aankomstwagens op één van de twee meest rechtse kopsporen, waarna de treinloc met de vertrekwagens weg rijdt, net als bij de aankomst met de loc voorop. Daarna kan de eigen loc de wagens over de sporen verdelen.

Er is alleen aanvoer; de ketelwagens gaan leeg terug. Het aantal wagens per trein varieert sterk.

Met dank aan:

Fred Hommersom, Jeroen Kolkman, Maurits Kolkman, Arno Logman (Bemorail), Martin Platenburg (Platenburg Spoorwerken en Platenburg Spoorbielzen), Frank Schouten, Martijn Smits, Tijmen Stam, Niek Voorman en Wim te Veldhuis (voorheen Servo in Delden).

Referenties:

[1]

75 jaar Condea Servo.

[2]

website Chemische fabriek Servo: www.servodelden.nl (ondanks de verouderde naam nog steeds aactief).

[3]

Atlas van Overijssel (kies achtereenvolgens voor Algemeen, Historische topografie en 1950)

[4]

Film van Railmagazine op Youtube: Rail Magazine Reportage 10: Uitgerangeerde sporen.

Daarin is KLK Kolb te zien van 4’28’’ tot 7’45’’.

{

Provincie Overijssel

Terug/verder naar:

Nieuw Home Inhoud