Welkom

Inhoud

Inleiding

Andere tractie

Spoorwijdte

Producenten

Import & handel

Eigenaars

Materieel

Links

Contact

Nieuw

Zoeken

 

 

Stoomtractie smalspoor

Stoomtractie normaalspoor

Motortractie smalspoor

Motortractie normaalspoor

     

Boeken

Aanvullingen

Tijdschriften

Raadsels

Loctypes

 

 

 

 

Orenstein & Koppel 50 pk stoomloc voor smalspoor

geplaatst: 12-04-2018; laatst gewijzigd 15-04-2018.

Orenstein & Koppel (O & K) fabriceerde diverse types tweeassige stoomlocs voor spoorwijdtes van 600 tot 750 mm, aangeduid met 20, 30, 40 en 50 pk.

Kleiner – namelijk 10 pk – kon wel, maar volgens de catalogus [1] alleen voor een spoorwijdte van 500 mm. Die spoorwijdte kwam in Nederland wel voor, maar zelden of nooit met locomotieftractie. Groter kon ook, maar dan voor grotere spoorwijdtes zoals 750 en 900 mm.

Het 50 pk type kwam veel in Nederland voor en er zijn een aantal exemplaren van bewaard gebleven.

↑ Maatschets in [2]. De maten zijn in cm. ↑

 

Breedtematen zijn niet ingevuld omdat het model in verschillende spoorwijdtes leverbaar was. Voor een spoorwijdte van 600 mm was de breedte 1750 mm; voor 750 mm was dat precies 150 mm meer, namelijk 1900 mm. De 750 mm uitvoering was dan ook wat zwaarder (ledig gewicht 9,15 versus 8,8 ton) en kon meer water meenemen (760 versus 700 liter). Voor het overige was alles gelijk, bijvoorbeeld ook het roosteroppervlak [1].   

 

Uiterlijke kenmerken

 

Uiteraard heeft het model in de loop der jaren veranderingen ondergaan: belangrijk was de overgang in circa 1910 van “Alte Normalien” naar “Neue Normalien”. De wijzigingen betroffen onder andere de stoomverdeling, gietstukken, ketelappendages, etc. Bij de Alte Normalien werd de O&K Patent stoomverdeling of de Allan stoomverdeling toegepast (opmerking a). Bij de Neue Normalien was dit de Walschaerts stoomverdeling.

 

Detail van de loc Yvonne van het Veenpark bij Barger-Compascuum, 01-08-2013 →

V: stoomtoevoerpijp van de linker cilinder; W: schaar van de Walschaerts stoomverdeling;

S: Smeerpers. De gebruikelijke positie van S is overigens in het machinistenhuis op de linkerbunker.

 

 

Kleine tweeassige stoomlocs voor smalspoor van verschillende fabrikanten lijken vaak op elkaar. Hoe kan – bijvoorbeeld op een historische foto - een O&K van stoomlocs van andere fabrikanten onderscheiden worden ?

Kenmerkend voor Orenstein & Koppel is de positie van de regulateur. Dat is een soort kraan waarmee geregeld wordt hoeveel stoom er uit de stoomdom naar de cilinders gaat. Bij kleine locs van diverse fabrikanten zit die regulateur buiten op de stoomdom (en wordt via een stang bediend vanuit het machinistenhuis). Ook de stoomtoevoerpijpen naar de cilinders en de stoomafvoerpijpen van de cilinders naar de rookkast en schoorsteen zijn buiten de ketel aangebracht en zijn dus goed te zien. Bij bijna alle kleine O&K locs zit de regulateur rechts op de dom. Vandaar loopt alleen een pijp naar de rechter cilinder. Vlak bij de rechtercilinder takt een (op foto’s meestal niet zichtbare) pijp af die onder de ketel door naar de linker cilinder loopt (zie de letter V in de bovenstaande foto). De stoom voor de linker cilinder legt dus een langere weg af dan de stoom voor de rechter cilinder en dat is ongebruikelijk. Bij kleine Henschel locs zit de regulateur bovenop de dom en lopen er vandaar even lange stoomtoevoerpijpen naar de rechter en linker cilinder. Bij de meeste andere fabrikaten zit de regulateur op het naar de schoorsteen gekeerde deel van de dom en lopen er ook even lange stoomtoevoerpijpen naar beide cilinders.

 

↑ Een zelfde locomotief in [3]. De tegen de dom bevestigde regulateur is goed te zien ↑

Overigens is hier een Allan stoomverdeling toegepast. Het gaat hier om de Alte Normalien”.

 

Voorbeelden

 

 

↑ De loc Yvonne ofwel O&K 12246 (1931) reed op 01-08-2013 in het Veenpark bij Barger-Compascuum.

 

Een loc van hetzelfde 50 pk type, genaamd Hoogeveen ofwel O&K 11648 (1928) stond op 01-08-2013 buiten dienst in de loods.

 

In 2016 werden de rollen omgedraaid: Yvonne ging met een afgekeurde ketel buiten dienst en de Hoogeveen kwam weer in dienst.

 

← Bijzonder is dat op turf wordt gestookt. De turven liggen op de vloer, links van de vuurkist. Het Veenpark produceert turf bij demonstraties van turf steken. Na droging wordt de turf opgestookt in locomobielen en de stoomloc. Doorgaans wordt alleen tijdens de wachttijd aan het perron gestookt en wordt de rit van 2 km gereden zonder bij te stoken. Hoewel de maximum stoomdruk van de locs 12 atmosfeer is, wordt met een druk van circa 8 atmosfeer gereden. Links en rechts boven de vuurdeur zijn de peilglazen te zien. Uit de vloer steekt een hendel voor het bedienen van de luchtklep.

 

Fabrieksnummer 11735 (1928) ofwel  Duivetje van de steenfabriek IJsseloord bij Arnhem komt elders op deze website ter sprake.

 

De foto in [4] is klein, maar toch is op de loc H.R.T en daarboven 26 te zien. H.R.T is de afkorting van aannemings–maatschappij v./h. Hillen en Roosen en Betonbouw „Trio” en die naam was natuurlijk veel te lang→

 

26 is het door het Stoomwezen toegekende “vervoerbare ketelnummer”. Met dat nummer is in dit boek te vinden dat het gaat om O&K fabrieksnummer 13119 voor 700 mm spoorwijdte, die in 1938 door Hillen & Roosen nieuw gekocht is. Hillen & Roosen bouwde in die tijd de schutsluis in het Amsterdam-Rijnkanaal bij Tiel en kocht in 1937/38 vier 50 pk O&K stoomlocs, de vvb’s 23 t/m 26 (opmerking b).

De foto moet tussen 1938 en 1946 gemaakt zijn.

 

Deze fraaie foto (plus een andere foto met kipkarren die juist gekipt worden) staat in een jubileumboek van Hillen en Roosen [5], met als bijschrift “Zandtransport De Ham, Wormerveer” →

 

Het zal dan gaan om het aanleggen van de “aarden baan van het gedeelte van den Provincialen Weg van de Hembrug naar Limmen, tussen Fort aan den Ham en het stationsplein te Wormerveer”. Dit weggedeelte lag geheel naast of in de buurt van de spoorlijn Zaandam - Uitgeest.

Het werk werd in 1931 gegund aan de laagste inschrijver, zijnde Hillen & Roosen.

Er is één probleem: op de foto staat een 50 pk O&K stoomloc en over dat soort locs beschikte Hillen & Roosen volgens dit boek pas vanaf 1938. Waarschijnlijk was de afgebeelde loc door Hillen & Roosen gehuurd.

 

 

De Stoomtrein Katwijk Leiden (SKL) heeft drie 50 pk O&K stoomlocs.

 

← Daarvan is SKL no. 4 genaamd K.A. Neve op 30-09-2017 onderweg langs het Valkenburgse Meer.

 

De fabrieksplaat: O&K 12974 (1937)

 

Er zit ook een Spoorijzer plaat op de loc. Meer dan 30 50 pk O&K’s hebben ooit deel uitgemaakt van het SIJ verhuurpark !

Orenstein & Koppel in Amsterdam had ook een groot verhuurpark, wat betreft de stoomlocs uitsluitend bestaande uit O&K’s. Daarvan waren er 37 van het 50 pk type. Zowel voor SIJ als O&K geldt dat de genoemde aantallen niet allemaal gelijktijdig aanwezig zijn geweest. Ook hebben een aantal 50 pk locs gedurende een bepaalde periode deel uit gemaakt van het O&K verhuurpark en gedurende een andere periode van het SIJ verhuurpark.

 

Ook Oving Spoor in Rotterdam (later Hendrik Ido Ambacht) had enkele 50 pk O&K’s in het verhuurpark; zie hier.

 

Opmerkingen:

a)

De O&K patent stoomverdeling bevatte (volgens O&K) slechts ongeveer de helft van de onderdelen van de gebruikelijke stoomverdelingen (Stephenson, Allan, Heusinger = Walschaerts).  Er was bijvoorbeeld geen schaar. Zie hier een filmpje over de werking van de O&K patent stoomverdeling.

b)

Het werk aan de schutsluis en voorhaven bij Tiel kwam in de Tweede Wereldoorlog stil te liggen. Het al aanwezige bewapeningsstaal werd in de Westwall (Siegfriedlinie) verwerkt. Het project werd in 1948 opnieuw aanbesteed en gegund aan de combinatie N.V. Nederlandse Aanneming Mij v/h A. F. Boersma en Aannemingmaatschappij D. Verstoep te ’s-Gravenhage. Pas in 1952 werd de Prins Bernhardsluis  in gebruik genomen.

 

 

Met dank aan:

Jan van der Male en Kees Plug.

 

 

Bronnen:

[1]

Orenstein & Koppel Lokomotiv-Fabrik in Drewitz, Lokomotiv-Catalog No. 552.

In de desbetreffende tabel gelden de grotere getallen voor de 600 mm uitvoering. In de tekst onder de eerste foto is aangenomen dat dit een vergissing is en zijn de getallen voor 600 en 750 mm omgewisseld.

[2]

P.W. Scharroo, , L.J. Veen’s Uitgeversmaatschappij. 1941.

[3]

Orenstein & Koppel Amsterdam, Hoofdcatalogus No. 812.

[4]

J.A. Visser,  Bagger- en grondwerken, Uitgever H. Stam. 1946.

[5]

Hillen & Roosen 75 jaar, in 1974 uitgegeven door Hillen & Roosen in Amsterdam.

 

 

 

{

Overzicht van stoomloctypes voor smalspoor

Terug/verder naar:

 

Nieuw                                    Home                                         Inhoud